Philips Protector lamp: het verhaal van de verduisteringslamp uit 1940

De Philips Protector lamp is een verduisteringslamp: een gloeilamp met een zwarte bol die net genoeg licht gaf om binnen te kunnen zien, zonder dat het licht buiten opviel. Wij kregen een complete partij binnen: elke lamp nog in een eigen blauwe doos, en op het verzendkarton een datumstempel van 26 maart 1940. Hier leest u wat een verduisteringslamp is, hoe Philips de Protector lamp in 1938 in Eindhoven testte en wat wij op de dozen en het label vonden.

Wat is een verduisteringslamp?

In oorlogstijd mocht er ’s avonds geen licht naar buiten schijnen. Dat heette verduistering. Het licht van een stad of dorp kon vliegtuigen helpen hun doel te vinden, dus bewoners dekten hun ramen af. In 1938 werden in Nederland de eerste verduisteringsoefeningen gehouden. Na de Duitse inval in mei 1940 werd de verduistering streng gecontroleerd. Controle op de verplichte verduistering werd een belangrijke taak van de Luchtbeschermingsdienst (LBD); in Amsterdam hadden politie en LBD daar allebei een taak in.

Een volledig donker huis is onhandig. Een verduisteringslamp geeft net genoeg licht om te kunnen zien, zonder dat er veel licht ontsnapt. Er bestonden verschillende soorten. Museum De Lakenhal in Leiden bewaart bijvoorbeeld een verduisteringslamp uit 1940-1945 van gegalvaniseerd ijzer: een houder in de vorm van een blik met een afgeschermde gleuf aan de voorkant.

Hoe werkt de Philips Protector lamp?

De Philips Protector lamp werkt anders: het is een gloeilamp waarvan de bol zelf is afgedekt. De bol is mat zwart, op een kleine lichtopening op de punt na. Mats Bigert beschrijft die opening in Cabinet Magazine als een klein, gezandstraald wit rondje. Museum NEMO in Amsterdam bewaart een exemplaar (10 x 6 cm, gedateerd 1939/1943) en beschrijft de lamp als een manier om tijdens de verduistering binnenshuis toch wat licht te hebben. Konden de ramen ’s avonds volledig worden verduisterd, dan was de lamp niet nodig en gebruikte men een gewone gloeilamp.

De proef in Eindhoven (1938)

Volgens een artikel van Mats Bigert in Cabinet Magazine testte Philips de Protector lamp op 21 februari 1938 op grote schaal in Eindhoven. Philips had de inwoners overgehaald om die avond alle lampen in de stad te vervangen door de Protector lamp. Vliegtuigen vlogen op verschillende hoogtes over de stad om na te gaan wat er van bovenaf zichtbaar was. De inspecteur van de luchtbescherming, luitenant-generaal P.H.A. de Ridder, concludeerde dat de lamp goed presteerde, in de fabrieken en in de woningen. Er waren geen lichtstralen zichtbaar, terwijl de gordijnen niet dicht waren.

In een advertentie uit 1938 schreef Philips dat het, als het ergste zou gebeuren, de vraag was of het genoeg lampen uit zijn voorraad kon leveren. Het bedrijf raadde aan om in vredestijd al te bestellen. Volgens het artikel staat in de archieven van Philips niet wanneer en waarom het bedrijf besloot de lamp te maken.

Onze vondst: een partij uit maart 1940

Wij kregen twee dozen vol originele Philips Protector lampen binnen, elke lamp in een eigen blauwe doos. Op elke doos staat de naam Philips in gele letters, met een tekening van een figuur met een helm die een groot schild boven zijn hoofd houdt, boven een stadssilhouet en onder een lucht vol vliegtuigen. De lampen waren in zeer goede staat en de dozen in uitstekende staat. Het is een van de bijzonderste vondsten die wij ooit deden, juist door de staat waarin alles verkeerde.

Het label: 26 maart 1940

Op het karton zit nog het originele verzendlabel. Het is een label van de N.V. Nederlandsche Spoorwegen met de tekst “Groep: Den Haag” en “van: Oss”, met als afzender N.V. Philips’ Gloeilampenfabrieken, Afd. Armaturen. Daaronder staat een datumstempel: 26 maart 1940. Dat is ruim zes weken voor de Duitse inval van 10 mei 1940.

Het ontwerp van de lamp is dus ouder dan onze partij: de proef in Eindhoven was in 1938, en deze lampen werden in maart 1940 nog verzonden. Daarom staat er in de titel van onze productpagina “circa 1940”.

De vondst in het kort

Wat

Philips Protector verduisteringslamp: een gloeilamp met een matzwarte bol en een kleine lichtopening op de punt.

Ontwerp

Op 21 februari 1938 op grote schaal getest in Eindhoven.

Onze partij

Verzendlabel met datumstempel 26 maart 1940, afzender N.V. Philips’ Gloeilampenfabrieken, Afd. Armaturen.

Verpakking

Elke lamp in een eigen blauwe doos, de dozen in een groot verzendkarton met het originele label.

Prijs en status

Verkocht per stuk voor € 89,99. Alle lampen zijn inmiddels uitverkocht.

Hoe herkent u een originele Philips Protector lamp?

• De bol. Mat zwart, met alleen op de punt een kleine lichtopening. In het donker komt er maar een smalle strook licht uit.
• Het formaat. Het exemplaar van NEMO meet 10 x 6 cm.
• De doos. Onze dozen zijn blauw, met Philips in gele letters en de tekening van de figuur met het schild. Mats Bigert beschrijft de resten van een Duitstalige doos van dezelfde lamp (“Philips Luftschütz Lampe”, zo gespeld in zijn artikel), met op elke zijde een man met een helm die uit een put omhoog komt, onder een donkerblauwe lucht met zwarte vliegtuigen.
• De herkomst. Een label, stempel of verzendkarton helpt om een lamp te dateren, zoals bij onze partij uit maart 1940.

Waarom wij de partij hebben opgesplitst

Een complete, onaangeroerde partij is als geheel bijzonder waardevol. We hadden die kunnen bewaren of in één keer kunnen verkopen. Toch kozen we ervoor om de partij op te splitsen, zodat zo veel mogelijk mensen een stukje geschiedenis konden kopen. Na de reel van zaterdag 31 oktober kregen we ontzettend veel positieve reacties. Iedereen kreeg de kans om een lamp bij ons te kopen, en binnen korte tijd waren ze op. Iedereen die er een heeft gekocht: bedankt.

De reel: Malissa laat de lamp zien

In de reel van zaterdag 31 oktober laat Malissa de lamp zien en vertelt ze over de geschiedenis. Ze laat ook zien wat u op foto’s niet ziet: hoe de lamp in het donker schijnt. De reel is meer dan 200.000 keer bekeken. U kunt hem terugkijken op Instagram.

Waarom zo’n lamp zeldzaam is

Philips maakte de lampen in grote aantallen, maar de meeste zijn verloren gegaan. Een lamp met de originele doos is al bijzonder. Een hele partij in het originele verzendkarton, met het label van de afzender, is zeldzaam. Meer over de lamp leest u op de oorspronkelijke productpagina.

Tijdlijn

1. 1938 In Nederland worden de eerste verduisteringsoefeningen gehouden.
2. 21 februari 1938 Philips test de Protector lamp op grote schaal in Eindhoven.
3. September 1939 Na de Duitse inval in Polen worden in de Nederlandse steden schuilkelders gebouwd en wordt luchtafweergeschut geplaatst.
4. 26 maart 1940 Datumstempel op het verzendlabel van onze partij.
5. 10 mei 1940 Duitsland valt Nederland binnen.
6. 16 mei 1940 De Duitse overheid maakt bekend dat de schorsing van de luchtbescherming is opgeheven. Op de verduistering wordt streng toegezien.
7. 31 oktober 2026 Onze reel over de lamp verschijnt en wordt meer dan 200.000 keer bekeken.

Bronnen

• Mats Bigert, Night Lights, Cabinet Magazine nummer 12 (2003).
• NEMO Science Museum, Philips Protector lamp (Google Arts & Culture).
• Wikipedia, Luchtbeschermingsdienst.
• Anne Frank Huis, Gemeentelijke Luchtbeschermingsdienst (Amsterdam).
• Museum De Lakenhal, verduisteringslamp 1940-1945.
• Het label, het stempel en de dozen hebben wij zelf bekeken.